Fiachas morgáiste agus cóid um chosaint tomhaltóirí

Réamhrá

Gach seans gurb é an morgáiste ar do theach nó ar d'árasán an ceangaltas airgeadais is mó agus is tábhachtaí atá agat. Mura bhfuil tú in ann leanúint le d'aisíocaíochtaí morgáiste, is féidir go ndéanfaidh an institiúid iasachtaí (banc nó cumann foirgníochta nó údarás áitiúil) iarracht do theach a athshealbhú ar deireadh.

Má tá fadhb agat morgáiste a íoc, ba chóir duit labhairt leis an institiúid iasachtaí chomh luath agus is féidir. Caithfidh d'iasachtóir céimeanna áirithe a thógáil chun déileáil le fadhbanna ar bith atá agat morgáiste a íoc. Ba chóir go mbeadh athshealbhú tí mar bheart deiridh ag iasachtóir.

Tá institiúidí iasachtaí cosúil le bainc agus cumainn foirgníochta faoi cheangal ag cóid iompair maidir le daoine a bhfuil deacrachtaí acu morgáiste a íoc. Oibríonn na húdaráis áitiúla de réir treoirlínte atá bunaithe ar na cóid iompair sin.

Féach 'Cóid um chosaint tomhaltóirí' thíos.

Iasachtaí agus fiachais eile

Fiú mura bhfuil morgáiste tí agat, d'fhéadfadh baol athshealbhaithe a bheith ann má tá fiachais eile agat. Má charnann tú fiachais eile agus nach bhfuil tú ábalta iad a aisíoc, d'fhéadfadh na daoine lena bhfuil airgead le haisíoc agat an fiachas a chlárú mar 'bhreithiúnas morgáiste' in aghaidh do thí agus iarracht a dhéanamh an t-airgead a aisghabháil ar an mbealach sin (féach ár ndoiciméad maidir le hathshealbhú).

Deacracht morgáiste a íoc

Is iasacht é morgáiste tí ó institiúid iasachtaí chun cabhrú leat teach nó árasán a cheannach. Nuair a fhaigheann tú morgáiste, faigheann an institiúid iasachtaí éileamh ar do mhaoin. Má tá fadhb agat morgáiste a íoc, nó más dóigh go mbeidh fadhb agat, ba chóir duit labhairt leis an institiúid iasachtaí chomh luath agus is féidir. Déanann na Cóid um Chosaint Tomhaltóirí foráil go gcaithfidh d'iasachtóir céimeanna áirithe a thógáil chun déileáil le fadhbanna ar bith atá agat morgáiste a íoc, roimh iarracht a dhéanamh do mhaoin a athshealbhú.

Beidh na fadhbanna níos measa má bhíonn tú ag moilliú agus ag carnadh riaráistí íocaíochta. Ní theastaíonn ó institiúidí iasachtaí do theach a athshealbhú. Teastaíonn uathu go leanfá le d'íocaíochtaí.

Má tá fiacha agat nó má tá do chuid deacrachtaí airgeadais ag tosú, is féidir leat cúnamh a fháil ón tSeirbhís Bhuiséadta agus Chomhairle Airgid (MABS). Soláthraíonn MABS seirbhís saor in aisce chun cabhrú leat déileáil le fiachas agus buiséad a dhéanamh bunaithe ar d'ioncam. D'fhoilsigh sé comhairle maidir le riaráistí morgáiste (pdf) freisin.

Tá forbairt déanta ag MABS agus ag Cónaidhm Baincéireachta na hÉireann ar chomhphrótacal (joint protocol) (pdf) a leagann amach mar is féidir le comhairleoirí airgid MABS oibriú i gcomhar le creidiúnaithe chun cabhrú le daoine dul i ngleic le fadhbanna fiachais agus iad a bhainistiú, fadhbanna le fiachas morgáiste san áireamh. Tá treoir ann freisin maidir le conas a oibríonn an prótacal.

Tá forbairt déanta ag an IBF chomh maith ar Threoir um Dhéileáil le Deacrachtaí maidir le Morgáiste a Aisíoc (Guide to Dealing with Mortgage Repayment Difficulties) (pdf) i gcomhairle le MABS. Tá an Treoir sin le fáil ar an láithreán gréasáin tiomnaithe helpinghomeowners.ie

Má tá deacrachtaí agat morgáiste a íoc toisc go bhfuil tú dífhostaithe nó ag obair níos lú ná 30 uair an chloig in aghaidh na seachtaine, d'fhéadfá a bheith i dteideal Fordheontas Ús Morgáiste a fháil.

Tá sraith úsáideach treoirlínte maidir le riaráistí morgáistí (guidelines on mortgage arrears) (pdf) foilsithe ag FLAC (na hIonaid um Chomhairle Dlí in Aisce).

Ceithre chéim thábhachtacha

Chomh luath agus a thugann tú faoi deara go bhféadfadh fadhb a bheith agat do mhorgáiste a íoc, is féidir leat tús a chur le gníomhartha le déileáil leis. D'fhéadfadh comhairleoir MABS cúnamh a thabhairt duit leis seo, agus d'fhéadfá bualadh leis/léi tú féin nó an líne cabhrach a úsáid. Is féidir leat úsáid a bhaint as an mbealach féinchabhrach 4 chéim a ndéantar cur síos mionsonraithe air ar láithreán gréasáin MABS freisin. Is féidir achoimre a thabhairt ar an mbealach 4 chéim mar seo a leanas:

1. Déan measúnú ar do chás. Déan liosta de do chuid fiachais ar fad. Déan cinnte go bhfuil gach fiach i d'ainm. Aithin na fiacha is gá aird a thabhairt orthu láithreach ( riaráistí morgáiste, mar shampla). Téigh i dteagmháil leis na hiasachtóirí láithreach - is fearr é seo a dhéanamh i scríbhinn. Tá litreacha samplacha ar fáil ar láithreán gréasáin MABS.
2. Déan buiséad. Déan liosta den mhéid airgid atá ag teacht isteach i do theaghlach gach seachtain (nó gach mí) agus cén mhéid atá ag dul amach. Is féidir leat oibriú amach ansin cén mhéid is féidir leat a chur i dtreo do chuid fiacha a íoc agus an phleanáil is fearr is féidir a dhéanamh ar do chaiteachas amach anseo. Is féidir leat bileoga buiséadta agus dialanna caiteachais bána a fháil ó láithreán gréasáin MABS nó ón líne cabhrach.
3. Déileáil leis an bhfiachas. Scríobh chuig an iasachtóir, ag déanamh tairisceana faoin méid atá sé d'acmhainn agat a íoc agus ag míniú do staid airgeadais. Tá litreacha samplacha agus ráitis airgeadais bána ar láithreán gréasáin MABS.
4. Socraigh modh chun an méid comhaontaithe a íoc. Is féidir leat é seo a dhéanamh ar roinnt bealaí, cosúil le dochar díreach, baincéireacht ar líne nó Cuntas Buiséadta MABS.

Cóid um Chosaint Tomhaltóirí

Riarann Banc Ceannais na hÉireann dhá chód iompair reachtúla a dhéileálann le riaráistí morgáiste. Tá an Cód um Chosaint Tomhaltóirí (pdf) i bhfeidhm ó 2007 agus foilsíodh Aguisín (pdf) i mBealtaine 2008.

Tháinig an Cód um Iompar do Riaráistí Morgáiste i bhfeidhm i mí Feabhra 2009. Leasaíodh é i mí Feabhra 2010 agus tháinig leasaithe tábhachtacha eile (pdf) i bhfeidhm ó 1 Eanáir 2011.

Maidir le daoine a bhfuil deacrachtaí acu ag aisíoc iasachtaí atá acu ón údarás áitiúil, tá dhá phíosa reachtaíochta ann, mar aon le treoirlínte a eisíodh, a fhorálann go ndéanfaidh an t-údarás áitiúil socruithe chun déileáil leis an gcás (féach ar 'Iasachtaí ó údaráis áitiúla' thíos).

An stádas a bhaineann leis na cóid

Is cóid reachtúla iad an Cód um Chosaint Tomhaltóirí agus an Cód Iompair i leith Riaráistí Morgáiste. Tá an Cód Iompair i leith Riaráistí Morgáiste á chur i bhfeidhm faoi Alt 117 d'Acht an Bhainc Ceannais 1989.

Cód an Rialtóra Airgeadais um Chosaint Tomhaltóirí

Baineann Cód an Rialtóra Airgeadais um Chosaint Tomhaltóirí (pdf) leis na soláthraithe iasachtaí tí ar fad in Éirinn. Forálann an cód gur gá don ghníomhaireacht iasachtaí:

• Teagmháil a dhéanamh leat chomh luath agus a fheictear riaráistí ar do chuntas morgáiste, fiú amháin má tá na riaráistí seo sách beag
• Caithfidh an ghníomhaireacht iasachtaí nós imeachta a bheith i bhfeidhm acu chun cuntais atá i riaráistí a láimhseáil.

Ciallaíonn sé seo go gcaithfidh iasachtóirí plean gníomhaíochta leasúcháin a chomhaontú leat chomh luath agus a thagann riaráistí chun cinn, agus iarracht a dhéanamh cabhrú leat do cheangaltais airgeadais a bhainistiú ar bhealach nach ligeann don chás fáil níos measa.

Baineann an cód um chosaint tomhaltóirí seo le hiasachtaí pearsanta agus le cártaí creidmheasa chomh maith le morgáistí; ní bhaineann sé le hiasachtaí atá soláthraithe ag comhair chreidmheasa nó ag iasachtóirí airgid.

Cuirtear Cód Iompraíochta athbhreithnithe ar Riaráistí Morgáiste (féach thíos) in ionad roinnt forálacha an Chóid um Chosaint Tomhaltóirí maidir le morgáistí. Baineann na forálacha seo le láimhseáil ghearán (curtha ina ionad an próiseas achomhairc CIRM anois), fógra a thabhairt do ráthóir nuair a athraíonn téarmaí iasachta agus fógra a thabhairt d'iasachtaí nuair a bhíonn morgáiste i riaráiste.

D'fhoilsigh an Banc Ceannais roinnt doiciméid ag déileáil leis an gCód um Chosaint Tomhaltóirí.

Cód Iompair an Rialtóra Airgeadais i leith Riaráistí Morgáiste

Is é an Cód Iompraíochta ar Riaráistí Morgáiste (CIRM) an cód is mó atá ábhartha maidir le daoine a bhfuil a morgáiste i riaráistí nó i mbaol sleamhnaithe isteach i riaráistí. Tá an CIRM bunaidh i bhfeidhm i mí Feabhra 2009 agus chuir sé iallach ar iasachtóirí fanacht ar feadh sé mhí roimh chaingean dlí a ghlacadh maidir le morgáistí i riaráiste. Cuireadh síneadh air seo go 12 mí i mí Feabhra 2010 (ní bhaineann an ceanglas 12 mí le hábhar más rud é nach bhfuil iasachtaí ag gabháil leis an iasachtóir d'aon ghnó).

I mí Lúnasa 2010, thuairiscigh an Grúpa Saineolaithe ar Riaráistí Morgáiste agus Fiach Pearsanta. Chuimsigh a chuid moltaí athruithe fairsinge ar an CIRM. Rinneadh athbhreithniú ar an gcód i bhfianaise na moltaí seo agus tháinig an Cód athbhreithnithe (pdf) i bhfeidhm ar an 1 Eanáir 2011.

Cuireann an CIRM ar an gCód um Chosaint Tomhaltóirí, ar chód deonach atá forbartha ag Cónaidhm Baincéireachta na hÉireann. Baineann sé le gach iasachtóir morgáiste atá ag feidhmiú sa Stát, ar leith ó chomhair chreidmheasa.

Más dóigh leat gur theip ar d'iasachtóir morgáiste na cóid sin a leanúint, agus má tá meicníocht ghearán an iasachtóra ídithe agat, féadfaidh tú gearán a dhéanamh le hOmbudsman na Seirbhísí Airgeadais.

D'fhoilsigh an Banc Ceannais leabhrán do thomhaltóirí 'Riaráistí Morgáiste - Treoir do Thomhaltóir maidir le Déileáil le d'Iasachtóir' (pdf) agus liosta ceisteanna coitianta (pdf).

D’fhoilsigh Ionaid Comhairle Dlí Saor in Aisce Dlí (FLAC) treoir maidir leis an CIRM athbhreithnithe (pdf).

Scóip an Chód Iompraíochta athbhreithnithe ar Riaráistí Morgáiste

Baineann an CIRM le morgáistí ar chónaithe príomha amháin. Sainmhíníonn an Cód athbhreithnithe cónaithe príomha “réadmhaoin chónaithe sa Stát seo arb é an réadmhaoin chónaithe amháin atá faoi úinéireacht an iasachtaí é” le cur san áireamh chomh maith leis an sainmhíniú níos coitianta ar “an réadmhaoin chónaithe atá á shaothrú ag an iasachtaí mar a c(h)ónaithe príomhúil sa Stáit seo” (do phríomhbhaile

Is í aidhm an sainmhínithe níos leithne seo cosaintí an CIRM maidir le daoine atá ag iarraidh a n-ioncam a uasmhéadú chun cuidiú leis an morgáiste a íoc ar a gcónaí/mbaile príomha, bíodh nó ná bíodh siad ina gcónaí ann i ndáiríre.

Clúdaíonn an Cód athbhreithnithe iasachtaithe i réamh-riaráistí anois freisin. Sainmhíníonn sé réamh-riaráistí mar seo a leanas: “Éiríonn cás réamh-riaráistí sa chás go ndéanann an t-iasachtaí teagmháil leis an iasachtóir chun a chur in iúl daoibh go bhfuil sé/sí i mbaol dul i ndeacrachtaí airgeadais agus/nó buartha faoi dul isteach i riaráiste morgáiste”.

Éilíonn an CIRM go nglacann iasachtóirí morgáistí nósanna imeachta sonracha agus iad ag déileáil le hiasachtaithe a bhfuil riaráiste agus deacrachtaí airgeadais acu. Ní mór do na nósanna imeachta den tsórt sin a bheith dírithe ort féin a chuidiú chomh fada agus is féidir i do chúinsí áirithe féin.

Ceanglais maidir le Cód Iompraíochta athbhreithnithe ar RiaráistíMorgáiste

Leagann an Cód amach an creatlach nach mór d’iasachtóirí a úsáid agus iad ag déileáil le hiasachtaithe i riaráistí morgáiste nó i réamh-riaráistí. Éilíonn sé ar iasachtóirí cásanna den tsórt sin go léir a láimhseáil go tuisceanach agus go dearfach, agus é mar chuspóir ag gach tráth cabhrú le daoine a gcuid oibleagáidí morgáiste a chomhlíonadh.

De réir an CIRM leasaithe, ní mór d’iasachtóirí an méid seo a leanas a bhunú:

• Tá Próiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste (MARP) le húsáid agus iad ag déileáil le custaiméirí riaráiste agus réamh-riaráistí. Clúdaítear na cúig chéim don MARP go mion thíos. Is iad sin: cumarsáid; faisnéis airgeadais; measúnú; réiteach agus achomhairc.
• Aonad Tacaíochta Riaráistí (ATR) chun measúnú a dhéanamh ar chásanna riaráistí agus réamh-riaráistí
• Bord Achomhairc inmheánach chun achomhairc ó iasachtaithe a phlé i ndáil le cinntí ATR agus cóireáil an iasachtóra ar chás an iasachtaí faoin MARP. Ionadaíonn an próiseas achomhairc an próiseas gearán faoin gCód um Chosaint Tomhaltóirí.

Ní mór d’iasachtóirí freisin:

• Cinntiú go gcuirtear cumarsáid le hiasachtaithe i láthair ar bhealach soiléir agus cairdiúil ó thaobh tomhaltóirí
• Leabhrán eolais a chur ar fáil d'iasachtaithe i riaráistí (nó réamh-riaráistí) lena n-áirítear mionsonraí ar an MARP, pointí teagmhála ábhartha maidir le saincheisteanna riaráistí agus sonraí na suíomh gréasáin le morgáiste faisnéis riaráistí, ar nós mabs.ie agus keepingyourhome.ie
• Rannóg ar leith ar a láithreán gréasáin a sholáthar d’iasachtaithe atá in nó atá ag tabhairt aghaidh ar dheacrachtaí airgeadais. Caithfdh an roinn seo an leabhrán agus na naisc chuig na láithreáin ghréasáin thuas a chur san áireamh.

Ní mór iasachtóirí gan:

• Tús a chur le níos mó ná trí chumarsáid gan iarraidh le hiasachtaí, ar cibé bealach, i mí féilire eile seachas comhfhreagras a cheanglaítear leis an CIRM nó ceanglais rialúcháin eile
• Éileamh ar iasachtaí athrú ó mhorgáiste rianúcháin atá ann cheana féin go cineál eile, mar chuid de shocrú malartach a thairiscint don iasachtaí i riaráistí nó réamh-riaráistí.

Próiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste (MARP)

Cumarsáid

Éiríonn fadhb riaráistí morgáiste chomh luath agus a theipeann ortaisíocaíocht iomlán a dhéanamh ar an dáta a bhfuil sé dlite.

Má fhanann na riaráistí gan íoc 31 lá ón dáta seo, ní mór doniasachtóir stádas an chuntais mhorgáiste a chur in iúl duit i scríbhinn. Ní mór an litir seo sonraí iomlána na híocaíochta/na n-íocaíochtaí a chailleadh agus an méid iomlán atá i riaráiste anois. Ní mór dó freisin míniú chomh maith go bhfuil do riaráistí á láimhseáil anois faoin MARP; an tábhacht a bhaineann le comhoibriú leis an iasachtóir; na hiarmhairtí abhaineann le neamhchomhoibriú; agus tionchar na n-aisíocaíochtaí caillte/athshealbhaithe ar do rátála creidmheasa.

Ní mór don iasachtóir an leabhrán eolais a cuireadh síos air thuas a sheoladh chugat freisin. (Ní mór duit sé seo a fháil freisin má tá tú i réamh-riaráistí.)

Chomh fada is atá tú i riaráiste, ní mór don iasachtóir nuashonrú a thabhairt duit i scríbhinn ar stádas do chuntais gach 3 mhí.

Mura bhfuil socrú aisíoca malartach curtha ar bun, agus má cailleann tú an tríú aisíocaíocht (iomlán nó páirteach), ní mór don iasachtóir an méid seo a leanas a insint duit i scríbhinn:

• An poitéinseal le haghaidh imeachtaí dlíthiúla agus caillteanais do mhaoine, agus meastachán ar an gcostas a bhainfeadh le himeachtaí den chinéal seo ort
• An tábhacht a bhaineann le comhairle neamhspleách a fháil ó MABS nó rogha eile cuí
• Fiú amháin má dhíoltar do mhaoin, beidh tú fós faoi dhliteanas aon fhiach nár íoc tú, lena n-áirítear aon ús fabhraithe, muirir, dlíthiúil, díol agus costais bhainteacha eile.

Eolas airgeadais

Ní mór d’iasachtóirí ráiteas airgeadais caighdeánach a sholáthar chun faisnéis airgeadais a fháil ó iasachtaí i riaráistí nó i réamh-riaráistí, ionas gur féidir leo do staid airgeadais a mheas agus an cúrsa gnímh is fearr a aithint. Dhéan an Banc Ceannais forbairt ar fhormáid tionscalchaighdeánach (pdf) le haghaidh an gnáthráiteas airgeadais (SFS). Ó 1 Iúil 2011 caithfidh gach iasachtóir an SFS a úsáid.

Agus an ráiteas airgeadais á cur ar fáil, ní mór don iasachtóir a chinntiú go dtuigeann tú an próiseas MARP. Ní mór dóibh a insint duit faoi infhaighteacht na comhairle neamhspleácha (ó MABS, mar shampla) chun cabhrú i gcrích an ráiteas airgeadais caighdeánach.

Ní mór don iasachtóir an ráiteas airgeadais caighdeánach críochnaithe a sheoladh chuig a Aonad Tacaíochta Riaráistí (ATR) le haghaidh measúnaithe.

Measúnú

Caithfidh ATR an iasachtóra measúnú a dhéanamh ar an ráiteas airgeadais caighdeánach críochnaithe agus do chás ar a thuillteanais aonair a mheas. Ní mór don ATR a measúnú ar do chás a bhunú ar do chúinsí iomlána. Ina measc seo tá do chúinsí pearsanta; féichiúnas iomlán; faisnéis dá bhforáiltear sa ráiteas airgeadais caighdeánach; acmhainn aisíoca atá ann faoi láthair; agus stair íocaíochta roimhe seo.

Réiteach

Caithfidh an t-iasachtóir iniúchadh a dhéanamh ar na roghanna le haghaidh socruithe aisíoca malartacha. Ní mór do na roghanna na rudaí seo a leanas a chuimsiú:

• Socrú d’ús amháin ar feadh tréimhse sonraithe
• Socrú chun ús agus cuid den ghnáthghné chaipitiúil a íoc ar feadh tréimhse sonraithe
• Íocaíocht de gach cuid nó cuid den aisíoc tráthchoda a chur siar ar feadh tréimhse
• Leathnú théarma an mhorgáiste
• Athrú chineál an mhorgáiste, seachas i gcás mhorgáistí rianúcháin
• Caipitliú na riaráistí agus an úis, agus
• Aon scéim dheonach dá bhfuil an t-iasachtóir sínithe suas, m.sh. Scéim Úis Iarchurtha.

Ní fhéadfaidh an t-iasachtóir iarraidh ort athrú ó mhorgáiste riarúchain atá ann cheana féin do chineál morgáiste eile mar chuid d'aon socrú eile á thairiscint.

Nuair a bhíonn an t-iasachtóir ag tairiscint socrú aisíoca malartach, ní mór dóibh míniú soiléir i scríbhinn a thabhairt duit ar an socrú. Chomh maith leis na sonraí bunúsacha ar an méid aisíoca nua agus téarma an socraithe, ní mór don iasachtóir míniú a thabhairt ar a thionchar ar théarma an mhorgáiste, an t-iarmhéid gan íoc agus na riaráistí atá ann cheana féin, más ann.

Ní mór don iasachtóir mionsonraí a thabhairt freisin maidir le: conas ús a chur i bhfeidhm ar do chuntas iasachta morgáiste mar thoradh ar an socrú; conas a thuairisceofar an socrú chuig Biúró Creidmheasa na hÉireann agus an tionchar a bhaineann leis seo ar do rátála creidmheasa; agus eolas ar do cheart achomhairc ar chinneadh an iasachtóra lena n-áirítear conas achomharc a chur faoi bhráid.

Ní mór don iasachtóir comhairle a thabhairt duit chomh maith chun glacadh le comhairle dlíthiúil agus/nó airgeadais chuí neamhspleách. Ní mór don iasachtóir monatóireacht a dhéanamh ar an socrú ar bhonn leanúnach agus athbhreithniú foirmiúil a dhéanamh ar a oiriúnacht duit gach sé mhí ar a laghad. Ní mór don athbhreithniú seo a chuimsiú seiceáil leat an bhfuil do chúinsí athraithe ó thús an socraithe nó ón athbhreithniú seo caite.

Mura gcomhaontaítear socrú malartach

Ní fhéadfadh sé a bheith indéanta duit féin agus do d’iasachtóir ant-aisíoc malartach a aontú. Mura bhfuil an t-iasachtóir toilteanach socrúaisíocaíochta malartach a thairiscint duit, ní mór dóibh na cúiseanna athabhairt i scríbhinn. Má chuireann siad socrú ar fáil, is féidir leatrogha a dhéanamh gan glacadh leis. Sa dá chás sin, ní mór don iasachtóirroghanna eile a chur in iúl duit i scríbhinn, lena n-áirítear géilleadhdeonach, trádáil síos nó díol deonach, agus na himpleachtaí duit do gachrogha. Caithfidh siad do cheart achomharc a dhéanamh chuig an mBord Achomhairca chur in iúl duit chomh maith maidir le cinneadh an ATR, cóireáil aniasachtóra de do chás faoin MARP, nó go gcomhlíonann siad riachtanais anChóid.

Ní mór don iasachtóir a chur in iúl duit chomh maith nach mbeidh anmoratóir 12-mí ar chaingean dlí a thógáil ag baint le do chás athuilleadh mura ndéanann tú achomharc.

Má sháraíonn tú socrú malartach

Má stadann tú ag cloí le téarmaí aisíocaíochta ar shocrú malartach,ní mór don Aonad Tacaíochta Riaráistí an iasachtóra athbhreithniúfoirmiúil a dhéanamh ar do chás, lena n-áirítear an ráiteas airgeadaiscaighdeánach, láithreach.

Achomhairc

Breithneoidh Bord Achomhairc an iasachtóra aon achomharc a chuireann túisteach agus déanfaidh sé athbhreithniú ar chinneadh an ATR, cóireáil aniasachtóra ar do chás faoin MARP agus comhlíonadh an iasachtóra ceanglaisan Chóid go neamhspleách.

Ní mór don iasachtóir deis a thabhairt duit ar feadh tréimhseréasúnach achomharc a chur isteach. Ní mór é seo a bheith ceithresheachtain ar a laghad ón dáta a fhaigheann tú fógra faoi chinneadh anATR.

Beidh an Bord Achomhairc déanta suas de thriúr de phearsanra sinsearach aniasachtóra nach raibh baint acu go fóill le do chás. Ní mór comhaltaamháin den Bhord Achomhairc ar a laghad a bheith neamhspleách ar anbhfoireann bhainistíochta agus ní mór dó gan a bheith páirteach igcúrsaí iasachta.

Ní mór go mheadh nós imeachta i scríbhinn le haghaidh achomhairc aláimhseáil, ag cur na rudaí seo san áireamh:

• Measfar achomhairc i scríbhinn amháin
• Admhálfar achomhairc i scríbhinn laistigh de sheachtain a bhfuarthas iad
• Ní mór don iasachtóir ainm duine amháin ar a laghad a bheidh ar do phointe teagmhála i ndáil leis an ngearán a thabhairt duit go dtí go rialófar an Bord Achomhairc air
• Ní mór don iasachtóir nuashonruithe a thabhairt duit i scríbhinn ar dul chun cinn an achomhairc ag eatraimh ceithre sheachtain nó níos minice
• Ní mór cinneadh a bheith déanta ar an achomharc d’ocht seachtain a fhaightear é. Ní mór don iasachtóir scríobh chugat taobh istigh de sheachtain uaidh seo, chun cinneadh an Bhoird Achomhairc a chur in iúl agus téarmaí aon tairiscinte atá á dhéanamh a mhíniú. Ní mór don iasachtóir do cheart an t-ábhar a tharchur chuig an Ombudsman um Sheirbhísí Airgeadais a chur in iúl duit chomh maith, agus ní mór dó sonraí teagmhála an Ombudsman sin a thabhairt duit.

Imeachtaí athshealbhaithe

Ní fhéadfaidh an t-iasachtóir iarratas a dhéanamh ar na cúirteanna túsa chur le caingean dlí le haghaidh athshealbhaithe ar do mhaoin go dtí gobhfuil gach iarracht réasúnta déanta chun socrú malartach a aontú. Má tátú ag comhoibriú leis an iasachtóir, ní mór dóibh fanacht ar a laghad 12mhí ón dáta a bhí do riaráistí rangaithe mar chás MARP (31 lá tar éisan chéad aisíoca caillte) roimh iarratas a dhéanamh ar na cúirteanna.

Nuair atá an t-iasachtóir ag ríomh an tréimhse 12 mhí, ní mór dótréimhse ar bith ina bhfuil tú ag cloí le téarmaí shocrú aisíocaíochtamalartacha a eisiamh, ag déanamh achomhairc chuig an mBord Achomhairc nó aggearán chuig an Ombudsman um Sheirbhísí Airgeadais faoin gCód. Caithfidhsé an tréimhse inar féidir leat achomharc a dhéanamh a mheas a eisiamhfreisin.

I gcás cásanna réamh-riaráiste, ní mór don tréimhse 12 mhí antréimhse idir do chéad teagmháil faoin staid réamh-riaráistí agus bunúan socrú malartach aisíoca a eisiamh.

Ní bhaineann an tréimhse 12 mhí le hábhar mura mbíonn tú agcomhoibriú leis an iasachtóir; nó má dhéanann tú calaois ar aniasachtóir, nó má sáraíonn tú an conradh, seachas na riaráistí.

Ní mór don iasachtóir a chur in iúl duit i scríbhinn sula n-iarrann sé ar na Cúirteanna tús a chur le haon chaingean dlí ar athshealbhú.

Is féidir do mhaoin a athshealbhú trí chomhaontú deonach nó trí ordú cúirte - féach ár ndoiciméad maidir le hathshealbhú. Fiú má chuirtear tús le himeachtaí cúirte, ní mór don iasachtóir iarracht a dhéanamh teagmháil a choimeád leat fós chun chomhaontú maidir le haisíocaíochtaí a lorg, agus ní mór imeachtaí dlí a chur ar fheitheamh má dhéantar comhaontú.

Ní mór don iasachtóir a mhíniú duit má dhíoltar an mhaoin agus mura gclúdaíonn an praghas díola an méid atá dlite agat, tá tú fós faoi dhliteanas i leith an chuid eile den mhéid atá dlite agat.

Má athshealbhaítear agus má dhíoltar do mhaoin, ní mór don iasachtóir scríobh chugat go pras leis an eolas seo a leanas:

• Iarmhéid gan íoc ar do chuntas iasachta morgáiste
• Sonraí agus méid de chostais a eascraíonn as diúscairt atá curtha leis an gcuntas
• Ráta úis a bheidh muirearaithe ar an iarmhéid atá fágtha

Iasachtaí ó údaráis áitiúla

Forálann Alt 11 d’Acht na dTithe (Forálacha Ilghnéitheacha) 1992 go bhféadfaidh an t-údarás áitiúil a leithéid de shocruithe airgeadais a dhéanamh leat a mheasann sé a bheith cothrom cóir chun do chuid imthosca aonair a thógáil san áireamh. Ciallaíonn sé sin go bunúsach má tá fadhbanna agat do chuid aisíocaíochtaí a íoc gur chóir duit dul chuig d’údarás áitiúil le féachaint an féidir leat socrú a dhéanamh le cabhrú leat íoc thar thréimhse níos faide nó na híocaíochtaí a athstruchtúrú ar bhealach éigin eile. Tá treoirlínte do na húdaráis áitiúla eisithe faoi conas déileáil lena leithéid de chásanna. Tá siad bunaithe ar chód iompair an Bhainc Cheannais a bhfuil cur síos air thuas.

Forálann Acht nadTithe (Forálacha Ilghnéitheacha) 2009 sa chás go bhfuil airgead amuighagat ar údarás áitiúil de bharr cíosa nó de bharr aisíocaíochtaí iasachta, agus go dtuigeann an t-údarás áitiúil go bhfulaingeodh tú cruatan míchuí murach sin, féadfaidh sé socrú a dhéanamh leat go n-íocfaidh tú é ina ghálaí. Tá feidhm ag an alt seo (Alt 34) i gcás socruithe maidir le híocaíochtaí iasachtaí ón 14 Meitheamh 2010 ach níl feidhm aige maidir le cíos.

Comhairle dlí

B’fhéidir go mbeifeá ag iarraidh comhairle dlí a fháil faoi na roghanna atá agat agus faoi cad a tharlóidh má ghlacann an t-iasachtóir céimeanna chun do theach a athshealbhú. Tugann na hIonaid um Chomhairle Dlí in Aisce (FLAC) comhairle dlí saor in aisce ó líonra d’ionaid chomhairle dheonacha ar fud na tíre, agus tá cuid acu bunaithe in Ionaid Faisnéise do Shaoránaigh. Soláthraíonn An Bord um Chúnamh Dlíthiúil comhairle dlí freisin, ach tá tástáil acmhainne ann ina leith. Má tá do theach in mbaol athshealbhaithe, d'fhéadfá a bheith in ann teacht ar chabhair dlí ó New Beginning, eagraíocht dheonach a bhfuil mar aidhm aici cabhair a thbhairt do dhaoine sa staid seo.

Féach 'Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas' thíos chun sonraí teagmhála do na heagraíochtaí sin a fháil.

Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas

Aimsigh d' oifig áitiúil MABS nó glaoigh ar an líne cabhrach ag 1890 283 438 (Íosghlao) (9rn - 8in, Luan - Aoine) nó ríomhphost: helpline@mabs.ie

Más mian leat teacht ar comhairle dlí saor in aisce, is féidir leat glaoch ar líne chabhrach FLAC ag Íosghlao 1890 350 250 (9.30 r.n. - 5.30 i.n., Luan - Aoine). Is féidir leo a rá leat cá bhfuil an t-ionad um chomhairle dlí in aisce is gaire duit lonnaithe.

D'fhéadfá a bheith in ann teacht ar chomhairle dlí freisin ón mBord um Chúnamh Dlíthiúil, má chomhlíonann tú na critéir.

Tuilleadh eolais

An Grúpa Saineolaithe maidir le Riaráistí Morgáiste agus FiachPearsanta

Bunaíodh grúpasaineolaithe i mí Feabhra 2010 chun obair leis an Rialtas maidir lenafhreagra ar cheist an fhiachais.

Ar an 16 Samhain 2010 d'fhoilsigh an Sainghrúpa ar Riaráistí Morgáisteagus Fiach Pearsanta a thuarascáildeiridh (pdf), ag cur le tuarascáileatramhach an 5 Iúil 2010. Tá mórchuid de na moltaí curtha isteach marchuid den Cód Iompraíochta athbhreithnithe ar Riaráistí Morgáiste, curthasíos go mion thuas.

I measc na moltaí breise eile:

• Ba chóir Scéim Úis Iarchurtha a thabhairt isteach d’iasachtaithe gur féidir leo 66% den ús ar a laghad a íoc. Tabharfaidh sé seo suas le cúig bliana d’iasachtaithe cuí a chur orthu féin.
• Ba chóir d’iasachtóirí machnamh a dhéanamh ar iasachtaithe a éascú i gcothromas diúltach ar mian leo a thrádáil síos go dtí teach níos inacmhainne.
• I gcás morgáiste neamh-inbhuanaithe, ba chóir measúnú le haghaidh tithíochta sóisialta a dhéanamh sula dtarlaíonn athshealbhú.
• Ba chóir meicníocht a chur i bhfeidhm chun iasachtaithe athshealbhaithe a ligean le fanacht ina dtithe ar feadh tamaill, ag ceadú am don údarás tithíochta cóiríocht chuí a fhoinsiú.
• Níl an Grúpa ag moladh mhaithiúnas féich, nó scéim morgáiste-go-cíosa maoinithe ag an Stát.
• Ba chóir reachtaíocht féimheachta nua a thabhairt isteach.
• Ba chóir córas shocraíocht fhéich neamhbhreithiúnach reachtúil a bhunú.
• Ba chóir don teorainn ama urscaoileadh féich a athrú ar aon dul le luach iomlán an fhéich.
• Gur chóir an córas tuairiscithe creidmheasa in Éirinn a leasú, agus gur chóir an rud céanna a dhéanamh freisin leis an tslí a dtuairiscíonn an Rialtóir Airgeadais [an Banc Ceannais] riaráistí morgáiste.
• Gur chóir an scéim um Fhorlíonadh Ús Morgáiste (MIS) a leasú, lena n-áirítear athrú ar na coinníollacha cáilitheacha ionas gur féidir leat MIS a éileamh má tá do pháirtí i bhfostaíocht lánaimseartha, ar an gcoinníoll go gcomhlíonann tú tástáil acmhainne. Rinne an Roinn Coimirce Sóisialaí tuarascáil a fhoilsiú ar leasú théarmaí na scéime sin freisin. Beidh gá le reachtaíocht chun athruithe ar an MIS a chur i bhfeidhm.

Coiste comh-aireachta

Tá coiste comh-aireachta speisialta bunaithe ag an Rialtas le déileáil lefadhbanna fiach pearsanta agus riaráistí morgáiste. Tá Airí as na Rannaseo a leanas ar an gcoiste: An Roinn Airgeadais; Dlí agus Cirt agusComhionannais: Post, Fiontar agus Nuálaíochta; agus Coimirce Sóisialaí.Scrúdóidh an coiste sonraí ó MABS faoi chásanna ina bhfuil daoine agstrácáil le fiachas pearsanta.

Cúrsaí fiachais i gcoitinne

D’fhoilsigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí tuarascáilfaoi Bhainistiú Fiacha Pearsanta agus Forfheidhmiú Fiacha (pdf). Molann sé sin roinnt athruithe a d’fhéadfaí a dhéanamh ar an dlí umfhorfheidhmiú fiacha.

Tá sé beartaithe ag an mBilleum An Dlí Sibhialta (Forálacha Ilghnéitheacha) 2011 (pdf) moladh an Choimisiúin um Athchóiriú Dlí a chur i bhfeidhm chun an tréimhse lehaghaidh urscaoilte ó fhéimheacht a laghdú ó 12 go 6 bliana, agus molannsé go n-urscaoiltear féimheachtaí go huathoibríoch tar éis 12 bliain.

Tá sé molta sa Chlár athnuaite don Rialtas (2009) go ndéanfaí an dlí maidir le forfheidhmiúfiacha a leasú i bhfianaise breithnithe an Choimisiúin um Athchóiriú an Dlí. Molann sé freisin go ndéanfaí rialú ar ghníomhaireachtaí bailithe fiacha, go mbeadh córas nua rialacháin ann maidir le dócmhainneacht phearsanta a cheadódh socrú reachtúil nach mbeadh bunaithe sna cúirteanna i gcomhair socrú fiacha, agus bunú lároifige um fhorfheidhmiú fiacha chun an oiread imeachtaí agus is féidir maidir le forfheidhmiú fiacha a thógáil amach as na cúirteanna.

Bunaíodh Grúpa Oibre Idir-rannach um Bhainistiú Fiach Pearsanta chun bearta oiriúnacha a mheas.

D’fhoilsigh Comhchoiste an Oireachtais faoi Ghnóthaí Sóisialacha agus Teaghlaigh tuarascáil dar teideal 'Ardleibhéil fiachais i Sochaí na hÉireann' ('High Levels of Indebtedness in Irish Society').

Deireann Clár an Rialtais (pdf) a foilsíodh i mí Márta 2011 go scrúdóidh an Rialtas na beartais seo leanas:

• Brostú le leasú a thabhairt isteach ar dhlí na féimheachta pearsanta
• An tSeirbhís Bhuiséadta agus Chomhairle Airgid (MABS) a láídriú go gníomhaireacht riaracháin d'fhiachas pearsanta le cumhachtaí láidre dlí